Alle aandelen die tot dan toe behoorden tot een oligarch, worden overgedragen aan een Europese zakenpartner. Op papier lijkt de oligarch uit beeld verdwenen. Maar hoe zit het met de feitelijke controle over het bedrijf en de afhankelijkheid van Russisch olie en gas? In deze fictieve casus lees je hoe financiële inlichtingen kunnen helpen om antwoord te geven op deze vraag.

Fast forward naar 2022, als Rusland Oekraïne binnenvalt. Als reactie voert nu ook de Europese Unie een omvangrijk pakket aan sancties in tegen Rusland, met onder meer sancties tegen bepaalde Russische oligarchen. In de periode die volgt, komen er bij FIU-Nederland meldingen van ongebruikelijke transacties binnen over het olie- en gasbedrijf, dat inmiddels in Europese handen is en ook een bedrijfstak in Nederland heeft. De FIU-Nederland ontvangt die meldingen van instellingen in Nederland en van buitenlandse FIU’s, indien die voor Nederland van belang zijn.

Melding van bank

FIU-analist Anthony nam de meldingen destijds door. Hij vertelt: “Een bank meldde onder meer dat zij Russische belangen zagen in de transacties. Het ging om transacties tussen het Europese bedrijf en een ander bedrijf, waarbij zij handelden in Russisch olie en gas. De bank besloot daarop de transacties bij ons te melden.”

Breder onderzoek

De melding vormde aanleiding om breder onderzoek te doen naar het Europese olie- en gasbedrijf en sanctieontwijking via Russisch olie en gas in het algemeen. “We wilden een duidelijker beeld krijgen van wat er speelde. En of de transacties inderdaad verband hielden met het omzeilen van sancties.”

Complexe bedrijfsstructuur

Anthony onderzocht de achtergrond van het bedrijf minutieus. “De bedrijfsstructuur bleek erg complex en veranderde continu. Het bedrijf was actief in een groot aantal landen en ik vond een wirwar aan rechtspersonen die aan het bedrijf waren verbonden. Daarbij zocht ik ook naar verbanden, en bij veel van de rechtspersonen bleken mensen actief die nauwe banden onderhielden met de Russische politieke elite.”

Opvallende aandelenoverdracht

Het bedrijf kende tot de Amerikaanse sancties in 2014 twee aandeelhouders, legt Anthony uit. “De Russische oligarch en een zakenman van Europese komaf. Maar kort voor het ingaan van de sancties, droeg de oligarch al zijn aandelen ineens over aan zijn Europese compagnon. Dat is opvallend, het leek erop dat ze vanuit voorkennis hebben gehandeld. Het komt namelijk wel vaker voor dat ondernemingen hun juridische structuur aanpassen wanneer een aandeelhouder of uiteindelijk belanghebbende sancties dreigt te krijgen. Ook stond de verkoopprijs van de aandelen niet in verhouding met de daadwerkelijke waarde.”

Verwevenheid met andere bedrijven van oligarch

Anthony onderzocht verder en kwam erachter dat de Russische oligarch aan het roer staat van meer rechtspersonen die handelen in Russisch olie en gas. “Uit onze analyse kwam naar voren dat de bedrijfsvoering van het Europese bedrijf, verweven was met de bedrijfsvoering van rechtspersonen die direct verbonden zijn aan de Russische oligarch die in 2014 zijn aandelen plots overdroeg. Uit openbronnenonderzoek bleek bijvoorbeeld dat het bedrijf met de Europese eigenaar, fysiek naast een van de bedrijventerreinen van de Russische oligarch is gevestigd. En er waren meer signalen waaruit een sterke verwevenheid bleek. Uit de transactiegegevens bleek bijvoorbeeld dat de relatie met een bedrijf van de Russische oligarch nog actueel was ten tijde van onze analyse.”

Daadwerkelijke eigenaar

Hierdoor rees de vraag: wie is nu daadwerkelijk de eigenaar van het internationale bedrijf? Anthony: “Op het moment dat je de Russische oligarch uit de aandelenstructuur haalt van de Europese entiteit, maar het bedrijf is nog altijd afhankelijk van Russisch olie en gas van bedrijven van diezelfde oligarch, wie heeft er dan daadwerkelijk controle over de Europese entiteit?”

Schijnconstructie

Anthony voerde op microniveau onderzoek uit. “We hebben het bedrijf met de Europese eigenaar, de gelieerde rechtspersonen én de bedrijven van de Russische oligarch volledig uitgeplozen. Waar zijn ze gevestigd? Met wie doen ze zaken? Welke personen zijn er betrokken bij deze bedrijven en welke relatie hebben ze met elkaar? Uit onze analyse rees het beeld van een schijnconstructie. Onze conclusie was dat het olie- en gasbedrijf op papier van de Europese eigenaar was, maar dat het bedrijf qua hulpbronnen volledig verweven was met Rusland. En dat het belang nog altijd in Rusland zat. Uit onze analyse bleek ook dat het bedrijf zich continu bewust was van de sanctiemaatregelen en wilde voorkomen dat er via sancties beslag werd gelegd op hun belangen.”

Waardevolle inlichtingen